17 Ağustos 2013 Cumartesi


Ev İşçileri Dayanışma Sendikası (EVİD-SEN)

BİLGİ NOTU[1]
Küresel Sendika Federasyonları Toplantısı, 8-9 Eylül 2011, İstanbul, Türkiye

Türkiye’de ev işçileri örgütlenmesinin arkaplanı nedir?

Türkiye’de ev işçileri örgütlenmesi ilk olarak 2009 yılında bir grup ev işçisinin GENEL-İŞ Sendikası’na bağlı Konut Şubesi’nde toplantılar yapmasıyla başladı. Daha sonra bu grup çalışmalarını bir dernek girişimi olarak sürdürdü. Örgütlenme çabaları 2010 yılında hız kazandı ve 2011’de dernek insiyatifi üyelerinin haklarını korumanın ve Türkiye’deki bütün ev işçilerinin çalışma koşullarını iyileştirmenin en iyi yolu olarak bir sendika kurma kararı aldı. Ev İşçileri Dayanışma Sendikası (EVİD-SEN) 15 Haziran 2011 tarihinde İstanbul Valiliği’ne resmi başvuruda bulundu.

Türk hükümeti yetkililerinin EVİD-SEN’in başvurusuna tepkisi ne oldu?

24 haziran 2011 tarihinde İstanbul Emniyeti Sendikalar Masası Sendika Başkanı Gülhan Benli’yi arayarak görüşmeye çağırmıştır. Emniyetteki görevli Gülhan Benli’ye ev işçilerinin başvurusunun kabul edilemeyeceğini, ev içi yaptırılan bir işin kar amaçlı olmadığını belirtmiştir. Görevli resmi evrakları geri vermek istemiş, ancak sendika başkanı evrakları işleme girmesi için yeniden teslim etmiştir.

2009-2011 yılları arasında ev işçilerinin örgütlenme çaışmaları ve yürüttükleri kampanyalar nelerdir?

İki yıllık örgütlenme ve kampanya çalışması sırasında ev işçileri hareketi, işveren suistimaline ve şiddetine maruz kalan pek çok işçiye maddi, yasal ve psikolojik destek hizmeti sunmuş; işçilere iş olanakları yaratmak için enformel bir havuz oluşturmuş; ev işçilerinin sorunları hakkında farkındalık yaratmak için basın açıklamaları ve protesto yürüyüşleri düzenlemiş; medyada röportaj ve haberlerle yer almış; İstanbul’daki pek çok mahallede ev toplantıları düzenlemiş; güvencesiz çalışma ve kadına karşı şiddete karşı eylem platformlarında aktif yer almıştır. EVİD-SEN önümüzdeki dönemde de bu etkinliklerine daha sistematik bir biçimde devam etmeyi ve Türkiye’nin diğer kentlerine örgütlenme çalışmasını yaymayı hedeflemektedir.

EVİD-SEN ev işçileri arasında nasıl karşılandı ve sendikanın 2012 stratejisi nedir?

Kurulduğu günden bu yana EVİD-SEN’e pek çok ev işçisi ilgi gösterdi. İstanbul, Muğla, Bandırma, Antalya, Ankara, Bodrum, Adana, Nevşehir, İzmir ve Bursa kentlerinde pek çok ev işçisi sendikaya üye olmak istediğini ve yerel şubeler açmak istediğini bildirdi. Sendikanın şu andaki kaynakları ve personeli son derece sınırlı olduğu için diğer kentlerdeki ihtiyaçlara yeterince yanıt verebilecek durumda değil. Bu nedenle şu andaki örgütlenme çalışmaları İstanbul’a odaklanmış durumda. Diğer illerdeki ev işçileri ise gelecekte temsilcilik açmak için iletişim sorumluları olarak görevlendiriliyorlar.

Ev işçilerinin gündelik ve acil sorunlarını çözme zorunluluğu geleceğe yönelik tutarlı bir plan yapmayı güç kılsa da, sendika 2012 için üç tane öncelikli hedef belirlemiş durumda:

i)                    Planlama, strateji geliştirme, kampanya yürütme, iletişim gibi konularda geleceğin işçi liderlerini ve örgütleyicilerini yetiştirmek için eğitim çalışmaları.[2]
ii)                   Kadınları güvenli bireyler ve potansiyel liderler olarak güçlendirme amaçlı psikoterapi seansları düzenleme.
iii)                 Özellikle hedef seçilen bölgelerde ev toplantıları ve birebir yüzyüze görüşmeler aracılığıyla gerçekleştirilecek fiili örgütlenme çalışması.

Sendikanın talepleri neler? Bu talepler ILO 189 Nolu Sözleşmeyle ne şekilde güvence altına alınıyor?

Sendikalarla ilgili mevcut yasal düzenlemeler sadece iş sözleşmesine sahip kayıtlı işçileri kapsıyor. Ayrıca 4857 sayılı İş Kanunu ev işçilerini kapsam dışı bırakıyor. EVİD-SEN ev işinin ve ev işçiliğinin yasalar nezdinde tanınmasını; çalışma saatleri, dinlenme saatleri, fazla mesai, yıllık izin, ücret gibi konularda diğer işçilerle aynı haklardan yararlanmayı talep ediyor. Hükümetin ILO’nun 189 nolu sözleşmesini imzalamasını ve buna uygun iç mevzuatı yeniden düzenlemesini istiyor.

Sendika hükümetin işyeri sağlığı ve güvenliği için kurallar getirmesini, cinsel istismar ve şiddete karşı koruyucu önlemler almasını, özel istihdam bürolarının kötüye kullanımı engelleyici düzenlemeler getirmesini ve göçmen ev işçileri için de ek düzenlemeler yapılmasını bekliyor. Bu taleplerin hepsi ILO’nun 189 nolu sözleşmesinin ilgili maddelerinde düzenlenmiş durumda. (Bkz. Ekteki Bilgi Notu)

EVİD-SEN ve uluslararası ev işçileri ağları arasında nasıl bir ilişki var?

Şu ana kadar Uluslararassı Ev İşçileri Araştırma Ağı, Uluslararası Ev İşçileri Sendikaları Ağı ve Enformel Sektörde Kadın Örgütlenmesi Ağı (WIEGO) EVİD-SEN’e dayanışma mesajlari gönderdiler. EVİD-SEN bu ağlara internet üzerinden katılmış durumda. Diğer ev işçileri sendikalarıyla bilgi paylaşmayı, onların deneyimlerinden faydalanmayı ve güçlü bir dayanışma ağı kurmayı umuyor. 

Yakın gelecekte EVİD-SEN’in ne gibi bir desteğe ihtiyacı olacak?

Türk hükümetinin ILO’nun 189 Nolu Ev İşçileri Sözleşmesini imzalaması için yapılacak lobi çalışmaları EVİD-SEN’in örgütlenme kampanyası için önemli bir adım olacaktır. Ancak sendika yasal düzeyde tanınmanın temel yolunun tabandan örgütlenen güçlü bir sendika inşası olduğunun farkındadır. Şu anda sendika, çok az sayıda ev işçisinin olağanüstü ve bitmek bilmeyen çalışma kapasitesinin sayesinde ayakta durabilmektedir. Ancak bu ev işçileri de tam zamanlı ev işçiliği yapmakta ve tüm zamanlarını örgütlenmeye ayıramamaktadırlar. Son derece kötü çalışma koşulları pek çok kadını sendikaya üye olmaya teşvik etse de, zaman ve para kısıtları bu potansiyelin bütünüyle kullanılmasının önünde engel teşkil etmektedir.

EVİD-SEN’in örgütlenme faaliyetlerini genişletecek, işçi liderlerini eğitecek ve hükümete ev işçilerinin örgtlenme özgürlükleri için gerekli yasal düzenlemeleri yapması konusunda baskı kuracak profesyonel, teknik ve mali desteğe ihtiyacı vardır.
---------------------------------------------------
E posta adresi:sendikaeviscileri@hotmail.com
Gülhan Benli, Genel Başkan, EVİD-SEN
00 90 536 795 7768 gul-banli@hotmail.com
Demet Şahende Dinler, Geçici Uluslararası İlişkiler Sorumlusu, EVİD-SEN



[1] Bu bilgi notu Demet Ş. Dinler, Gülhan Benli tarafından, Güneş Engin’in katkısıyla hazırlanmıştır.
[2] Şu anda Uluslararası Taşımacılık İşçileri Federasyonu’nun yenilikçi Örgütlenme El Kitabı’nın eğitim materyallerini kadın ev işçilerinin ihtiyaçlarına yönelik olarak uyarlıyoruz.

29 Mayıs 2013 Çarşamba

Ev İşçileri Dayanışma Sendikası (EVİD-SEN)
BİLGİ NOTU



Türkiye’de ev işçileri örgütlenmesinin arkaplanı nedir?
Türkiye’de ev işçileri örgütlenmesi ilk olarak 2009 yılında bir grup ev işçisinin GENEL-İŞ Sendikası’na bağlı Konut Şubesi’nde örgütlenme için toplantılar yapmasıyla başladı. Daha sonra bu grup çalışmalarını bir dernek girişimi olarak sürdürdü. Örgütlenme çabaları 2010 yılında hız kazandı ve 2011’de dernek insiyatifi üyelerinin haklarını korumanın ve Türkiye’deki bütün ev işçilerinin çalışma koşullarını iyileştirmenin en iyi yolu olarak bir sendika kurma kararı aldı. Ev İşçileri Dayanışma Sendikası (EVİD-SEN) 15 Haziran 2011 tarihinde resmen kuruldu

EVİD-SEN’in yasal statüsü nedir?
Bakırköy 3. İş Mahkemesi 22 Eylül 2011 tarihli kararında ev işçilerinin sendika kuramayacağını, ev işçiliğinin mevcut iş kollarında olmadığı, ev işçisinin işçi olmadığı, sadece aile ekonomisine katkı sunmak için fason veya sipariş üstüne gündelik iş yapan bağımsız çalışan olduğu gerekçeleriyle EVİD-SEN’i, tarafları dinlemeye bile gerek görmeden kapattı. Bunun üzerine açtığımız temyiz davası halen devam ediyor. Mahkeme kararının Anayasaya, uluslararası sözleşmelere aykırı olduğunu, üyelerimizin ücretli çalışan işçi statüsünde olduğunu, hangi statüde olursa olsun bütün çalışanların örgütlenme özgürlüğü olması gerektiğini savunuyoruz.

2009-2011 yılları arasında ev işçilerinin örgütlenme çalışmaları ve yürüttükleri kampanyalar nelerdir?
İki yıllık örgütlenme ve kampanya çalışması sırasında ev işçileri hareketi, işveren suistimaline ve şiddetine maruz kalan pek çok işçiye maddi, yasal ve psikolojik destek hizmeti sunmuş; işçilere iş olanakları yaratmak için enformel bir havuz oluşturmuş; ev işçilerinin sorunları hakkında farkındalık yaratmak için basın açıklamaları ve protesto yürüyüşleri düzenlemiş; medyada röportaj ve haberlerle yer almış; İstanbul’daki pek çok mahallede ev toplantıları düzenlemiş; güvencesiz çalışma ve kadına karşı şiddete karşı eylem platformlarında aktif yer almıştır. Kurulduğu günden bu yana EVİD-SEN’e pek çok ev işçisi ilgi göstermiştir. İstanbul, Muğla, Bandırma, Antalya, Ankara, Bodrum, Adana, Nevşehir, İzmir ve Bursa kentlerinde pek çok ev işçisi sendikaya üye olmak istediğini ve yerel şubeler açmak istediğini bildirmiştir. Sendikanın şu andaki kaynakları son derece sınırlı olduğu ve diğer kentlerdeki ihtiyaçlara yeterince yanıt verebilecek durumda olmadığından, İstanbul’da güçlenmeyi ve daha sonra diğer bölgelere açılmayı hedeflemektedir.

2012 yılında EVİD-SEN’in yürüttüğü örgütlenme eğitimleri nasıl gerçekleşti?
Haziran 2012 ve Şubat 2013 arasında EVİD-SEN örgütlenme çalışmasını yürütmek üzere biraraya gelen bir grup ev işçisiyle her hafta pazar günleri örgütlenme eğitimleri gerçekleştirdi.1 Bu interaktif eğitimlerde işyeri sorunlarının analizi, hukuksal haklar, özel istihdam bürolarının analizi, ILO Ev İşçileri Sözleşmesi, örgütlenme için haritalama, listeleme ve iletişim ağları kurma yöntemleri gibi pek çok konu ele alındı. Bu çalışmalar sonucunda sendika ev işçisi ve işveren arasında imzalanacak bir bireysel standart iş sözleşmesi taslak metnini hazırlamış oldu.

EVİD-SEN’in 2013’teki örgütlenme planlarında neler yer almaktadır?
Mart 2013’den itibaren EVİD-SEN örgütlenme eğitimi alan üyeleriyle birlikte sahaya çıkacaktır. Daha önceden sendikanın sosyal ilişkiler kurmuş olduğu ev işçilerinin yaşadıkları mahallelerde örgütlenme çalışmaları, hazırlanmakta olan materyallerle gerçekleştirilecektir. Bu mahallelerde belirlenen kaynak kişilerin tavsiyeleri dikkate alınarak ev toplantıları düzenlenecektir. Yapılan haritalama sonucu elde edilen bilgiler kullanılacak, iletişim sorumluları belirlenerek Latin Amerika sendikalarının kullandığı verimli iletişim ağaççıkları modeli uygulanacaktır. Sendikaya katılan yeni üyelere de eş zamanlı olarak örgütlenme ve hak eğitimleri verilmeye devam edilecektir. Sendika özel istihdam büroları ve mesleki yeterlik konusunda da ayrıca bir çalışma yürütmektedir.

Sendikanın talepleri nelerdir?


- Ev işi iş, ev işçisi işçi olarak tanınsın. Ev işçileri İş Kanunu kapsamına alınsın.
-Özgül düzenlemeler için ev işçilerinin katılımıyla Ev İşçileri Yasası çıkarılsın.
-ILO Ev İşçileri Sözleşmesi hükümet tarafından imzalansın.
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda kapsam dışı bırakılan ev hizmetleri alanı kapsam içine alınsın.
-Standart bireysel iş sözleşmesi kabul edilsin.
-Göçmen işçiler ev işçilerine tanınan ve tanınacak bütün haklardan eşit olarak faydalansın.
-Ev işçileri bütün sigorta kollarından yararlansın.
-İşverenlerin denetimi yapılsın.
-Ev işçilerinin sendika kurmalarının önündeki yasal engeller kaldırılsın.

EVİD-SEN’in uluslararası ev işçileri hareketiyle ilişkisi nedir?
Sendikanın kuruluşundan sonra Uluslararası Ev İşçileri Araştırma Ağı, Uluslararası Ev İşçileri Sendikaları Ağı ve Enformel Sektörde Kadın Örgütlenmesi Ağı (WIEGO) EVİD-SEN’e dayanışma mesajları gönderdiler. EVİD-SEN ayrıca Güney Afrika Ev İşçileri Sendikası Başkanı, Uluslararası Ev İşçileri Ağı koordinatörleriyle toplantılar yaptı. EVİD-SEN, uluslararası Ev İşçileri Sendikaları Ağı’nın resmi üyesi olmak için hazırlıklarını sürdürüyor.

EVİD-SEN’in ne gibi bir desteğe ihtiyacı var?
-Meslek hastalıklarının tespiti için bir saha araştırmasına
-Ev işçilerinin özellikle psikolojik sorunları için psikoterapi desteğine
-Yaşanan iş kazaları ve hak ihlalleriyle ilgili avukat desteğine
-Örgütlenme eğitimlerini yaygınlaştırabilmek için eğitici eğitimi verebileceğimiz gönüllülere
-Yurtdışındaki deneyimleri daha hızlı aktarabilmek için çeviri yapabilecek kişilere
-Tam zamanlı çalışmayan ev işçileri için tartışılan sigorta modelinin netleştirilmesine
sendikanın acil tespit ettiği ihtiyaçlar arasındadır.

Bütün bu işleri sendikanın birlikte çalıştığı sınırlı sayıdaki aktivist yürütse de genişleyebilmek için lojistik, teknik desteğe ve insan gücüne ihtiyaç vardır.

İlginiz için teşekkür ediyoruz…


---------------------------------------------------
İLETİŞİM BİLGİLERİ: Websitesi: http://evid-sen.blogspot.com/, www.evidsen.org.
eviscileridayanısmasendikası@gmail.com 
, EVİD-SEN
00 90 536 795 77 68
 gul-banli@hotmail.com



Ev İşçiliği, Toplumsal Cinsiyet ve Örgütlenme1

Ev İşçileri Dayanışma Sendikası
(Katkıda bulunanlar: Ayşe A., Burcu K., Demet D., Demet H., Gülhan B., Gülşah H., Hoşgül M., Şöhret A.)

Giriş

“Ona şöyle dedim: Ben hep sizin istediklerinizi yapıyorum. Ama benim de kendi isteklerim var.” Bu sözler, ev işçileri toplantısına katılabilmek için izin gününü pazarları kullanmak isteyen, ancak işverenin sürekli kendi durumuna göre izin vermek istediği yatılı çalışan bir ev işçisi arkadaşımıza ait. Sonuçta, işverenine kendi istediği izin gününü kabul ettiren arkadaşımızın bu sözleri, bir kış öğleden sonrası küçük toplantımızı ışıklandırdı. Zira mütevazı; ama inançla ve emekle ilerleyen örgütlenme sürecinde her ev işçisi kendi işyerinde küçük de olsa bir şeyleri değiştirmeyi başarıyor. Bunu diğer ev işçilerinin deneyimlerinden cesaret alarak yapıyor.

Örgütlenme, belki de ilk defa ev işçilerinin de, yukarıdaki alıntıda belirtildiği ‘kendi istekleri’, arzuları ve ihtiyaçları olabileceğini hatırlattığı için bu kadar önemli. Zira ev hâlâ mahrem/özel alan olarak görüldüğü, ev işçiliği de işçilik olarak tanımlanmadığı için işverenler sürekli kendi isteklerini dayatmakta, işin yükü ve niteliğini kendilerine göre belirlemekte bir sakınca görmüyorlar. Böylesi adaletsiz bir güç ilişkisine karşı ev işçileri örgütlenmesini yürüten kişiler olarak kolektif bir çabanın ürünü olan bu yazıda, hep beraber şu sorulara yanıt arıyoruz: Toplumsal cinsiyet eşitsizlikleriyle ev işçiliği arasındaki bağı nasıl anlamalıyız? Ev işçileri hangi alanlarda sorun yaşıyorlar? İlgili yasal düzenlemeler bu sorunların çözümüyle ilgili bize ne diyor? Nerelerde eksik kalıyor? Göçmen ev işçilerinin özgül sorun alanları neler? Örgütlenme süreci ne gibi engellerle karşılaşıyor? Ev işçileri taleplerini nasıl oluşturuyor? Diğer ev işçilerine nasıl ulaşıyor?


Toplumsal cinsiyet ve ev işçiliği

Kullanım değeri olan herhangi bir şeyi bir meta haline getiren, edindiği değişim değeridir. Şeyler, piyasa denen yerde birbirleri ile mübadele edilirken bu süreçte neyin karşılığında ne alınabildiğinin tespiti üzerinden bir piyasa değerine kavuşurlar. Emeğin metalaşması da benzer bir süreçle; ama bu sefer insana ait bir yetenek, kapasite ya da özelliğin değişim değerine kavuşması demektir.

Ev işçiliği ile toplumsal cinsiyet rollerinin kesişmesi de işte bu noktada kendini gösterir. Basit bir ifade ile toplumsal cinsiyet rollerinin hali hazırdaki işleyen hali olmadan profesyonel ev işçiliği mümkün olamazdı. Ev işçiliği, toplumsal cinsiyet düzeninde kadınlık rolü ile özdeşleştirilmiş günlük hayat pratikleri ve yeniden üretim halinin gerekli kıldığı hemen her türlü2 iş ve sorumluluğun bir piyasa değerine kavuşarak metalaşması, yani artık para karşılığı yapılmasıdır. Yeniden üretimin uygulamadan gelen bir cinsiyeti olması sebebi ile profesyonel ev işi de bir cinsiyete kavuşur. Ev içinde yapılması gereken her şeyin birinci derecede
sorumlusu kadın olarak görüldüğünden, ev işçiliği de sadece kadınlara has bir meslek alanı olarak kabul edilir.

Ev işinin metalaşmasının toplumsal cinsiyet rolleri ile kesiştiği nokta, ev işçiliği alanında yaşanan pek çok sorunun da başlangıç noktasıdır. Herhangi bir üretim alanının belirli bir toplumsal tabaka ya da grup ile özdeşleştirilmesi, bu özdeşleşme ile ortaya çıkan koşulların arasındaki neden-sonuç ilişkilerinin nasıl yorumlanacağı meselesini de muğlaklaştırır. Bunun yanı sıra gene herhangi bir grubun dışarıdan gelecek etkilere kapatılması, oradaki sosyal devinim potansiyellerinin toplumsal değişime dönüşmesinin de kısıtlanmasına sebep olur. Eğer “işçiler kadın oldukları için mi, yoksa başka seçenekleri olmadığı için mi ev işi alanında çalışmayı tercih ederler?” sorusunu bir seferde yanıtlayamıyorsak, toplumsal cinsiyet rollerinin ev işi üzerinden kurduğu tuzağa düşülmüş demektir. Söz konusu özdeşleşme meselenin ortaya çıkışındaki sebep-sonuç dinamiklerini de bastırmış olur. Bunun sonucunda alanın içine dahil edilenler için olanaklar kısıtlanır; süreç kendi kendini yeniden üretir bir hal alır (1).

Profesyonel ev işinin toplumsal cinsiyet rolleri ile kesiştiği noktada ortaya çıkan bir diğer sorun da işin icra edildiği mecranın diğer üretim alanlarına nazaran sahip olduğu farktır. Ev işi mahrem alanda icra edilir. Mahrem ise tanım gereği formel ilişkilerin dışlandığı alandır. Başka üretim alanlarında emeğin sınırını belirleyen mesai saati, üretim bandı gibi imleyiciler, üretim özel alana taşındığında, diğer durumlarda ortaya çıkmayan gerilimlerin de ortaya çıkmasına sebep olur. Özel alanda formel ilişkileri sürdürme çabası, adeta iki hukuklu bir sistemde bir düzen inşa etmeye benzer. Aşağıda örneklerle somutlandırılacak ev işçilerinin yaşadıkları sorunlar bir açıdan tam da bu çok hukukluluğun ortaya çıkardığı gerilimlerin bir sonucudur. Ev işçisi, evin yabancısı bir işçi olmasına rağmen, ona gösterilen “sen aileden sayılırsın” türü yaklaşımlar, aslında ilk bakışta evin formel bir üretim alanı olarak kodlanmasına karşı bir tür işi insancıllaştırma çabası gibi görünür. Ancak ev işçileri literatürünün de gösterdiği gibi bu çaba, ev işçisinin işçi olma halini yadsıyarak mevcut emek-sermaye çelişkisini ortadan kaldırmak; özel alanın özel koşullarından yararlanarak söz konusu emek sömürüsünü arttırmak ya da en azından görünmez hale getirmek amacı ile yapılan bir müdahaledir (2).

Ev işçiliğinin kalifiye olmayan emek olarak addedilmesi, toplumsal cinsiyet ilişkileri açısından bir başka sorun daha teşkil eder. Kalifiye emek, sadece formel eğitimler ya da okullarda edinilen ve piyasanın değişen talepleri ile doğru orantılı ve değişebilen bir şey olarak tanımlanırken, yeniden üretim, tüm kadınların yaptığı, yapabildiği ya da yapmak zorunda olduğu bir şey olarak görülür. Bu nedenle ev işçisi, gani olarak bulunabilen bir emek arzına sahiptir. Dahası, bu alanda profesyonel olarak çalışmayan tüm kadınlar da bu alanın doğal işçi rezervi konumuna geçerler. Profesyonel olarak çalışmak isteyen ya da zorunda kalan tüm kadınlar, her zaman en kötü ihtimalle ev işçisi olarak çalışabilirler diye varsayılır. Zira zaten bütün bu işleri “doğal olarak” kendi hanelerinde, dahası para karşılığı olmaksızın icra etmektedirler. Türkiye’de ev işçisi kadınların “kadın” olarak adlandırılması, böyle bir algının artık kendi kendini üreten bir gerçeklik haline geldiğinin en net örneğidir. Bu durum da ev



işinin sınırlarının çizilememesine yol açar. İş para karşılığı yapılsa dahi sanki formel olmadığı, hep biraz kadının “doğası”nın bir uzantısı olduğu izlenimini yaratır.


Ev işçilerinin sorun alanları ve ilgili yasal düzenlemeler

Bu bölümde, girişte çizdiğimiz arkaplana bağlı kalarak ev işçilerinin yaşadıkları sorunlara ve ilgili yasal düzenlemelerdeki eksikliklere eğiliyoruz. Yasal düzenlemelerdeki problemler ve eksiklikler aslında yukarıda söz ettiğimiz bakış açısını yansıttığı için oldukça önemli. Ancak yasaları bu bakış açısını tersine çevirecek önemli bir mücadele alanı olarak gördüğümüz için hem mevcut araçları ev işçilerinin lehine kullanmayı hem de yeni yasal düzenlemelerle ev işçilerinin her türlü hakkını geliştirmeyi amaçlıyoruz.

Ekonomik ve sosyal sorunlar

Türkiye’de ev işçileri, 4857 sayılı İş Kanunu kapsamı dışında bırakılmış durumda.3 Bu nedenle de işçi statüsündeki kişilerin yararlandığı haklardan yararlanamıyorlar. Yani İş Kanunu hükümlerine göre çalışanların faydalandığı haftalık 45 saatlik çalışma sınırı, yıllık izin, fazla mesai ücreti, kıdem tazminatı, işten çıkarma için ihbar süresi, haksız fesihte işe iade davası açma gibi hakları bulunmuyor. Bu da ev işçilerini işveren karşısında son derece korumasız hale getiriyor. İşveren istediği an işçiyi işten çıkarabiliyor. Geçerli bir neden sunmak zorunda bile kalmıyor. Bu durumun tanınması için toplumsal cinsiyet ve ev işçiliği bölümünde ele aldığımız toplumsal cinsiyetçi bakış açısının değişmesi, ev işinin bir “iş”, ev işçisinin de “işçi” olarak tanımlanması, kavranması ve içselleştirilmesi şart. Yasal düzlemde bunun karşılığı, ev işçilerinin İş Kanunu kapsamına alınması olduğu kadar, diğer ülke uygulamalarında olduğu gibi ev işçiliği sektöründeki bütün özgüllükleri de içerecek şekilde bir Ev İşçileri Yasası hazırlanması olabilir.4

Sosyal güvenlik mevzuatı açısından bakıldığında, ev işçileri açısından geçmişe göre olumlu gelişmeler var. Ancak bu gelişmeler, ev işçilerinin pratikte sosyal güvenceye kavuşması anlamına gelmiyor. 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’na gore, 1 yıl içinde ‘ücretli ve sürekli (30 günden fazla)’ çalışan herkes sigorta kapsamına alındığı için tam zamanlı çalışan ev işçilerinin de sigortalı olma hakkı var. Yasanın yürürlüğe girdiği 1 Ekim 2008 tarihinden beri ev işçisi çalıştıranların işçileri sigortalı yaptırması gerekiyor.5 İşveren sigorta prim payı yüzde 16,5, işçi sigorta prim payı yüzde 14. Ev işçileri aynı zamanda 600 gün çalıştıkları takdirde işsizlik sigortası kapsamına da alınıyorlar. Ancak şu ana kadar bağlantıya geçtiğimiz ev işçilerinin arasında sigortalı olan işçi sayısı yok denecek kadar az.

Gündelik çalışanlar, sürekli çalışan statüsünde olmadıkları ve tek bir işverenleri olmadığı için sigortalı olamıyorlar. İşvereniyle kısmi süreli iş sözleşmesi imzaladığı takdirde işveren çalıştığı gün sayısı kadar (örneğin ayda 5 gün) onu sigortalı yapabilir. Kalan günler içinse isteğe bağlı sigortalılığını ev işçisi kendisi yapabilir. İşveren onu sigortalı yapmadığı takdirde de isteğe bağlı sigortasını
kendisi yatırma hakkı var. Ancak ev işçilerinin büyük çoğunluğunun yeşil kartlı ya da eşleri üzerinden sağlık sigortasından faydalandıkları düşünüldüğünde, isteğe bağlı sigortaya geçtiği anda sağlık sigortası primi ödemesi de gerektiğinden neredeyse maaşının ciddi bir bölümünü sigortaya yatırması gerekiyor. Bu da tek başına ya da eşiyle birlikte evini geçindirmeye çalışan bir ev işçisi için ekonomik anlamda karşılanabilecek bir yük değil. İşverene benzer konumda sigorta kollarında prim ödemek ciddi bir eşitsizlik yaratıyor.6 Sonuç olarak, yine ulaşabildiğimiz ev işçileri üzerinden isteğe bağlı sigorta seçeneğini kullanan kimse olmadığını söylemek mümkün.

Sosyal Güvenlik Kurumu’nun bir projesi kapsamında bir süredir üzerinde çalışılan ve Avrupa Birliği’ne bağlı bazı ülkelerde uygulanan çek sistemi gündelik çalışanların sigorta sorununu çözmeyi hedefliyor.7 Bu sisteme göre, devlet bankalarla anlaşma yaparak ev işçisi çalıştıranlara bir hizmet çeki veriyor. İşverenler çekleri doldurarak ev işçilerine verdikten sonra ev işçileri de bu çekleri bankada bozdurabiliyor. Örneğin, bir ev işçisinin 4 ayrı işvereni varsa, 4 ayrı çeke sahip olması öngörülüyor. Bozdurma işlemi sırasında sigorta primleri ödenmiş oluyor.

Kurumsal ve yasal değişiklikler, ne kadar umut verici olursa olsun, pratikte uygulanmadığı sürece işlevsiz kalır. Ücretli ve sürekli çalışan ev işçilerinin bile çok azının sigortalı olduğu düşünüldüğünde, çek sisteminin gerçekte ne kadar uygulanacağı tartışmalı. Uygulama için iki koşulun yerine getirilmesi gerekiyor: Birincisi, ilgili kamu kurumları tarafından denetim yapılması ve işverenlere yaptırım getirilmesi. İkincisi ise, güçlü bir sendikal örgütlülükle ev işçilerinin kendilerinin sigorta takiplerini yaparak işverene baskı kurmaları.

Ücretler açısından bakıldığında, standart bir ücretlendirme mevcut değil. Ücretler semte, bölgeye, yapılan işin niteliğine göre değişebiliyor. Ev işçileri arasında iletişim ağları kuvvetlendikçe, çalışanlar aynı işi yapmalarına rağmen daha düşük ücret alıyor olmalarına tepki gösterebiliyor; hak talebinde bulunabiliyorlar. Ancak bunu yapabilen de şimdilik çok küçük bir azınlık.

Çalışma koşullarıyla ilgili sorunlar

Her ev işçisi ayrı bir insan. Herkesin anlatılacak ayrı bir hikayesi var. Yine de yaşanılan sorunlar birlikte paylaşıldığında bazı genellemelere ulaşabiliyoruz. Öncelikle yaşanılan pek çok sorun ev işçiliğinin bir “iş tanımı” olmamasından kaynaklanıyor. İş tanımı eksikliği, ev işçilerinin işverenin keyfi davranışlarına maruz kalmalarına neden oluyor. Bu tanım eksikliğinin ve keyfiyetin sonuçları neler?

Birincisi, asla ev işçilerinin kontrolünde olmayan uzun çalışma saatleri. İşveren, normal mesaisi dışında işi çıktığında eve geç dönebiliyor; çocuk ve hasta bakıyorsa ev işçisi onu saatlerce bekleyebiliyor. Bunun karşılığında fazla mesai ücreti de verilmiyor. İşveren, çalışanların izin gününü istediği şekilde, kendi programına göre değiştirme hakkını kendinde görebiliyor. Zaman üzerinden gerçekleşen sömürüye en fazla da yatılı çalışanlar maruz kalıyorlar. Zira işyeri ve
ev arasındaki sınırlar çizilmediği için işveren yatağına gidene kadar hizmet etmekle yükümlü oluyor yatılı çalışanlar.

İkincisi, işe girerken yapılacağı taahhüt edilen işin içeriğinin sürekli değişebilir; yoğunluğunun sürekli arttırılabilir olması. Yaptığımız bir örgütlenme eğitimi çalışmalarında, çalışılan evlerin ayrıntılı görsel temsilini çizerek sabahtan akşama kadar yaptığımız işleri yazdık. Bu işler normalde “ev işi” adı altında nitelendirildiği için normalmiş gibi gözüküyor. Oysa tek tek yazıya döküldüğünde ciddi bir vakit ve emek alan işler. Çocuk bakıcısı olarak görev yapan birine yemek, ütü ve temizlik yapma görevi de verildiğinde, aslında tam zamanlı bir kaç işi tek bir kişi üstlenmil oluyor. Böyle koşullarda çalışan ev işçileri kronik yorgunluk çekiyor; bir süre sonra dayanamayıp işten ayrılmak zorunda kalabiliyor. İşlerin nasıl ve ne sıklıkta yapılması gerektiği de işverenin takdirine bağlı oluyor. “Her gün kapı kollarını silmek, halıları süpürmek” , “Her bir gömleği 45 dakika boyunca ütülemek zorunda kalmaktan ötürü banyo yapmaya bile vakti kalmamak”, “Akşama kadar temizlik yapıp villanın ancak yarısını bitirebilmek” , ev işçileri arkadaşlarımızdan topladığımız verilere sadece bir kaç örnek.

Üçüncüsü ve ev işçileri açısından en can alıcı olanı, ev işçisinin haysiyetini, duygularını inciten, onun üstünde baskı kuran söz, tavır ve davranışlar. Yediği yiyeceklere karışmak, bir şey kaybolduğunda hemen ev işçisini suçlamak, işini yaparken tepeden konuşmak ve aşağılamak, işverenler arasında oldukça yaygın olduğunu tespit ettiğimiz edimler. Bu tavırları alışkanlık haline getirmiş işverenlerin yanı sıra her zaman böyle davranmayan; ama ara sıra böyle davrandığı zaman aslında “aileden biri gibi hissettirilen” ev işçisine birdenbire “konumunu hatırlatan” işverenler de var. Her iki durumda da yaratılan tahribat çok ciddi, zira birlikte çalıştığımız ev işçilerinin hafızasına böylesi olaylar kazınıyor ve sorunlardan konuşulduğunda sürekli olarak bugünde yeniden yaşanıyor. Özellikle böyle tavırlarla karşılaştığında daha çok kendini suçlayan ev işçileri açısından bu tür davranışları kendisine dışsal, işverenin sorumluluğundan gelen bir “mobbing” durumu olarak görmek ve güçlenmek büyük önem taşıyor.

Ev işçilerinin yaşadığı sıkıntılar, mobbing pratikleriyle sınırlı değil. Ev içi alanda korunmasız olmak, kadına yönelik şiddetin her türünün yaşanmasına da kapı açıyor. Yaşanan taciz, şiddet ve tecavüz vakaları azımsanamayacak ölçülere varmış durumda. Tacizin sıradanlaşması ev işçisinin gündelik rutininin de bir parçası. Korkarız ki, topladığımız verileri tek tek yazsak bu yazıyı bitirmemiz de mümkün olmaz. O yüzden burada, bu konuda yaptığımız atölye çalışmalarında ele aldığımız bazı olaylara değinmekle yetinelim. Örneğin bir arkadaşımızın telefonla yaptığı bir iş başvurusunda kendisinden fiziksel özelliklerinin de sıralanmasının talep edilmesi ve açıkça güzel olup olmadığının sorulması. Bir diğer durumda, işverenin çalışanına “sana anneler günü hediyesi alamadım, kendimi hediye edeyim ister misin?” diye sorması. Ya da bir başkasının aldığı ev hizmetinin bir parçası olarak işçisinin kendisine masaj yapmasını da talep etmesi. Ya da bir diğerinin alkollü bir halde iken çalışanının evdeki odasının kapısına dayanıp içeri alınmayı talep etmesi. Son olarak ise, bir başka durumda işverenin açıkça çalışanına para karşılığında kendisi ile birlikte olmasını teklif
etmesi. Üstelik bunu gecenin bir yarısı, dahası Polenezköy gibi şehir merkezine çok uzak bir yerde yaşarken yapması. Dediğimiz gibi, listelemeye başladığımızda bitmeyen bir diğer önemli mesele de ev işçisinin uğradığı tacizler konusu.


İşçi sağlığı ve iş güvenliği sorunları

Ev bir işyeri olarak kabul edilmediği için, ev mekanında ev işçilerinin yaşadığı kazalar, ölümler, hastalıklar da iş kazası, iş cinayeti ve meslek hastalığı olarak tanımlanmıyor. Yeni çıkan 6631 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Yasası yine ev işçilerini kapsamına almış değil.

Ev işçileri, aşırı uzun çalışma saatleri nedeniyle kronik yorgunluk, sağlık koşullarına aykırı malzeme kullanımı nedeniyle deri hastalıkları, fiziksel güç gerektiren iş yapmaktan dolayı bel, sırt ve diz rahatsızlıkları, işverenin yoğun psikolojik baskısı ve şiddeti nedeniyle depresyon gibi problemlerle karşılaşıyorlar. Özellikle psikolojik rahatsızlıklar, evinde aile içi baskıya, işyerinde işverenin doğrudan baskısına maruz kalan kadın ev işçileri için en önemli problem olarak karşımıza çıkıyor. Bu sağlık sorunlarından bir kısmının meslek hastalıkları olarak sınıflandırılması gerekiyor. Ancak şu ana kadar böylesi bir sınıflandırmaya olanak tanıyacak saha verisi toplanmış değil. İlgili meslek örgütlerinin sendikayla işbirliği içinde bu yönde yapacağı bir saha araştırmasının meslek hastalıklarının tespiti için çok önemli bir rol oynayacağına inanıyoruz.

İş cinayetleri konusunda önemli bir gelişme, Mayıs 2011’de çalıştığı evin camını silerken camla birlikte aşağıya düşüp hayatını kaybeden Fatma Aldal’ın davasıyla ilgili Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş müfettişinin hazırladığı rapor oldu (3). Müfettiş raporunda incelenen olayın iş kazası olduğunu, kazalının sigortalı olarak kabul edilmesi gerektiğini belirtiyor. Raporda ayrıca, “Her ne kadar evlerde yapılan işler İş Kanunu’nda istisna kapsamında belirtilmiş olsa bile, meydana gelen olay 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 13. maddesine göre iş kazasıdır; kazalı için SGK’ya prim yatırılmamış olsa dahi, 5510 sayılı yasa gereği kazalıyı sigortalı olarak kabul etmek gereklidir” deniyor.

İstihdam aracılarıyla ilgili sorunlar

2000’li yıllara kadar ev işçilerinin iş bulma araçları kişisel ilişki ağlarına bağlıydı. Ev işçileri ve işverenler arasında aracılık eden özel istihdam büroları, 1990’larda ortaya çıksa da aracı kurumların yaygınlık kazanması son on yılın ürünü. Bürolar, ev işçiliğinin piyasalaşma sürecinin önemli bir parçası. Ancak her piyasalaşma sürecinin ilk aşamalarında olduğu gibi, özel istihdam büroları sektörü de kamu düzenlemelerinin ve denetiminin eksik olduğu,, işçilerin haklarını koruyucu hiç bir hüküm içermeyen sözleşmelerin kullanıldığı, formel ve enformel yapıların yanyana varolduğu bir sektör görünümü veriyor. İşverenin el koyduğu değere kendisi de ortak oluyor. Formel olarak İŞ-KUR’dan yetki belgesi alan firmalar, aracılık yapma hakkına sahip oluyorlar. Bunun yanı sıra yetki belgesine sahip olmayan, evinin bir odasını ofis haline getiren ya da sadece bir cep telefonuyla firma gibi davranan kişiler de aracılık yapıyor.

Örgütlenme sürecinde, sendika üyesi ev işçilerinin, sayıları 40’a varan özel istihdam büroları üzerinden topladığı saha verilerinin göre, söz konusu aracılar çalışanların kayıt bilgilerini topluyor; ancak işverenlerle ilgili böyle bir kayıt bilgisi yok. Bazı durumlarda işverenler, işçi istediklerinde büro, ortalama beş işçiyi kendi istediği zamanda çağırıp, aynı anda işverenin karşısına çıkarabiliyor. İşçilere özel hayatlarıyla ilgili her türlü soru rahat bir şekilde sorulabiliyor. Bazen kişiliğine yönelik hakaretler bile edilebiliyor. Ev işçisinin, mülakata geldiği gün kendi diğer işinden ve zamanından da feragat etmesi gerekiyor.

Büro yöneticileri, işçilerin ve işverenlerin ihtiyaçlarını karşılaştırıp her iki taraf için de uygun olan çözümleri bulmaktan çok, ev işçileri açısından yeni bağımlılık ilişkileri yaratıyorlar. İşten çıkarmanın hiç bir yaptırımı olmayan bir sektörde sirkülasyon çok yoğun olduğu için ev işçileri sık sık yeni bürolara kayıt yaptırmak ve tıpkı işverende olduğu gibi her büronun kendi keyfiyetine göre işleyen sistemine ayak uydurmak zorunda kalıyorlar. Bunlara yasal olarak sadece işverenden kesilmesi gereken; ama yetki belgesi olan bazı bürolarda bile ev işçisinin ilk ücretinden kesilen komisyonu da ekleyelim. Bürolarda ev işçileriyle daha düzgün ilişkiler kurabilen kişiler çıksa da bizim iletişimde olduğumuz çalışanların çoğunun özel istihdam büroları hakkındaki düşüncesi olumsuz. Yetki belgesine sahip olan -ancak denetlenmeyen- firmaların da işçilere karşı sergiledikleri olumsuz tavırlar, aynı zamanda tek başına sektörün düzenlenmesinin çalışan haklarıyla ilgili sorunları çözemeyeceğinin de bir göstergesi .

Göçmen ev işçilerinin özgül sorunları

Türkiye’deki ev işçiliği alanı 1990’ların başından itibaren yeni bir döneme girdi. O güne kadar sadece Türkiyeli kent yoksulu kadınların istihdam edildiği bu alan zaman içinde farklı ülkelerden gelen kadınların da çalıştığı bir yer oldu. Bugün artık piyasanın geneline baktığımızda, “göçmen ev işçisi” olgusunun bu alanın vazgeçilmez bir gerçeği olmuş olduğunu görüyoruz.

Göçmen ev işçisi, basit bir sosyolojik tanımlama ile fiziksel olarak ülkesinden ayrılması sebebi ile ait olduğu sosyal çevresinden de koparılmış kişidir. Türkiyeli ev işçisi ile patronu arasındaki ilişki, uzlaşmaz bir sınıfsal çelişki üzerine kurulu olsa da, işçinin bir ailesi, çevresi, akrabaları olduğu bilgisi onu son kertede işveren nezdinde “sahipli” bir kimliğe kavuşturur. Yani bir nebze de olsa işçinin sömürülürlüğünü zorlaştırır. Bu durum, ev işinde yasal düzenlemelerin olmadığı koşullarda dahi iki taraf arasında görünmez de olsa bir çeşit hukukun inşa edilmesini sağlamıştır.

Oysa göçmen ev işçisinin, işverenin hanesinden içeri girerken beraberinde getirdiği en kritik bilgi “sahipsiz”liğidir. Göçmen ev işçisi, bir taraftan iş ve göç alanındaki yasal düzenlemelerin, diğer taraftansa kendi ailesi ve akrabalarının sosyal ve duygusal yönden sağlayacağı her türlü koruma kalkanından mahrum bırakılır. Diğer taraftan da, toplumsal cinsiyet kodlarının ürettiği kadına yönelik ayrımcılıklara maruz kalarak, adeta saf bir bedene indirgenmiş bir kimliğe bürünür ve ev işi alanında bu koşullarda çalışmaya başlar.

Bütün bu “sahipsizlik” hallerinin ev işi alanında kendini iki somut başlıkta gösterdiğini söylemek mümkün. Birincisi, yukarıda anlatıldığı gibi ev işçilerinin yaşadığı tüm sorunlar, benzer biçimlerde; ama bazen daha da şiddetli hallerinde, göçmen ev işçileri tarafından da yaşanır. Onlar da Türkiyeli işçiler gibi yaptıkları işin içeriğinin sürekli değişmesi, işveren kaynaklı duygusal, psikolojik ya da fiziksel şiddet ya da kronik yorgunluk gibi sorunlardan muzdariptirler. Ancak tüm bu sorunları katlayarak arttıran ya da belki bunlara yepyeni başka sorunlar ekleyen fark, göçmen ev işçilerinin çalışma koşulları üzerinden pazarlık yapma şanslarının çok daha az olması ve yatılı olarak çalışmak durumunda kalmalarıdır. Yatılı çalışma, hem çalışma saatlerini arttırır hem de göçmen işçinin iş ve evini tek bir mekânda toplayarak yukarıda da bahsedildiği gibi özel alan ile formel iş arasındaki ayrımların çok daha zor yapılabilmesine sebep olur. Bu durumda da ev işçisinin iş tanımına neyin girip girmediği hususu daha da muğlaklaşır. İşçi, işveren tarafından adeta eve ait bir şeymiş türü bir muameleye maruz kalır.

Göçmen ev işçisine olan talep ile istihdam şirketlerindeki artış da birbiriyle doğrudan ilgili süreçlerdir. Daha önceleri ev işçilerinin iş bulması, daha çok sosyal bağlar üzerinden mümkün iken, piyasaya bu tür sosyal bağları olmaksızın giren göçmen ev işçileri, istihdam bürosu adı ile anılan aracı kurumların piyasanın genel yapısındaki önemlerini de arttırmıştır. Böylece, istemeden de olsa bu aracıların piyasa genelinde çok daha güçlü bir konuma sahip bir aktör haline gelmelerine vesile olmuştur.

Göçmen ev işçileriyle ilgili son olarak sosyal haklara dair yaşanan yakın dönemli gelişmeleri aktarmak gerekiyor. Türkiye, yabancıların çalışmasının yasal çerçevesini ilk kez 2003’te yasalaşan 4817 no’lu Yabancıların Çalışma İzinleri Hakkında Kanun ile belirledi. Ancak söz konusu yasanın getirdiği uzun ve karışık bürokratik koşulların yanı sıra bu koşulların göçmen ev işçileri piyasasının işleyiş biçimine son derece aykırı bir şekilde işletilmeye çalışılması, ev işçilerinin bu yasadan istisnai örnekler haricinde yararlanamamasına neden oldu.

2011’den itibaren yapılan bir dizi düzenleme ise devletin bu alanı bu sefer gerçekten düzenlemek arzusunda olduğunu gösterdi. Öncelikle, göçmen ev işçilerinin çalışma izinleri, yabancıların oturma izinlerini düzenleyen 5683 no’lu Yabancıların Türkiye’de İkamet ve Seyahatları Hakkında Kanun’a yasaya bağlandı. Ardından da bu yasal çalışma hakkından yararlanmak isteyen işçiler için yasanın gerekleri doğrultusunda 2012’nin yaz aylarında geçerli olan bir af çıkarıldı. Kaçak durumdaki göçmenlerin vize sürelerini aşma sebebi ile ödemeleri gereken cezalarını ülke sınırlarını terk etmeden ödeyip 5683 no’lu yasa kapsamında çalışma iznine başvurma hakkı tanımasının altyapısı sağlandı. Emniyet Genel Müdürlüğü Yabancılar Dairesi Çalışma İzinleri Şube Müdürü Orhan Vural’ın belirttiğine göre, 2012 Şubat ayından itibaren sekiz bin kişi bu yeni düzenlemeden yararlanmış durumda (4). Bu gelişmeyle göçmen işçi, zorunlu sağlık sigortası gibi alanlar üzerinden kayıt altına alınıyor. Ancak işveren kaynaklı şiddet gibi ev işi alanında son derece sıklıkla rastlanan konularda işçinin konumunu kuvvetlendiren ya da haklarını güvence altına alan bir düzenlemeye sahip olmaması uygulamanın en önemli sakıncasını oluşturuyor.


Örgütlenme ve talepler

2009’da çalışmalarına başlayan ev işçileri hareketi, işveren suistimaline ve şiddetine maruz kalan pek çok işçiye maddi, yasal ve psikolojik destek hizmeti sundu; işçilere iş olanakları yaratmak için enformel bir havuz oluşturdu; ev işçilerinin sorunları hakkında farkındalık yaratmak için basın açıklamaları ve protesto yürüyüşleri düzenledi. İstanbul’daki pek çok mahallede ev toplantıları düzenledi; güvencesiz çalışma ve kadına karşı şiddete karşı eylem platformlarında aktif olarak yer aldı. Ev İşçileri Dayanışma Sendikası, 2011 yılının 15 Haziranı’nda tüzel kişilik kazandı. Ev işçileri bir iş kolunda olmadığı ve işçi olarak tanınmadıkları için sendika hakkında kapatılma kararı çıkarıldı. Sendika, bu kararı temyiz etti; yargı süreci devam ediyor.

Sendikanın kuruluşundan bir gün sonra imzalanan 189 No’lu Ev İşçileri Sözleşmesini örgütlenme sürecimiz açısından çok önemli görüyoruz.8 Ev işçileri mücadelesini yürütenlerin önemli katkılarıyla hazırlanmış, Türkiye’deki ev işçilerinin sorunlarına da hitap edebilen, son derece ayrıntılı bir metin bu. Sözleşme, ev işini “evin belirli bir üyesi veya tüm aile fertleri için evde veya aile fertleri için icra edilen her tür iş” olarak tanımlıyor ve ekliyor: “Bu işler arasında, çocuk, hasta ve özürlü bakımı, ev temizliği, yemek yapma, ütü yapma, çamaşır yıkama, bahçe bakımı, evin güvenliğini sağlama ve ailenin şoförlüğünü yapma gibi çok çeşitli işler yer alır” (Madde 1). Ev işçisi ise, “yarı zamanlı (part-time) ev işleri yapan; bir veya birden fazla işveren için çalışan; ülke vatandaşı olan veya olmayan; evde yaşayan veya yaşamayan ev işçilerini” kapsıyor. Sözleşmede, çocuk ev işçileri, çalıştıkları evde yaşayan ev işçileri ve göçmen ev işçileri hakkında özel düzenlemeler de mevcut.
Sözleşme, ev işçilerinin örgütlenme özgürlüğünü ve toplu iş sözleşmesi imzalama hakkını tanıyor; ev işçilerinin kendi seçtikleri sendikalara katılması için olanak yaratılması gerektiğini savunuyor (Madde 3). Ev işçilerinin ücretlerini nasıl alacağı, haftalık dinlenme saatleri, yatılı çalışanların dinlenme ve çalışma saatleri düzenlenirken, analık hakkı da dahil tüm sosyal güvenlik haklarından yararlanması, özgül koşullarından dolayı bu alanda gerekli düzenlemelerin yapılması bekleniyor (Madde 10, 11, 12, 14). Her ev işçisinin güvenli ve sağlıklı koşullarda çaarda çalışması gerektiğini belirten Sözleşme ev işçilerinin özgül koşulları dikkate alınarak gerekli iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin alınmasını öngörüyor. İşçi sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin yanı sıra (Madde 13) ev işçilerinin her türden istismar taciz ve şiddete karşı etkin biçimde korunması görevini üye devletlere veriyor (Madde 9).

Sözleşme ayrıca, özel istihdam bürolarının suistimaline karşı ev işçilerini korumak için büroların işe alma ve yerleştirme koşullarının belirlenmesi, gerektiğinde dolandırıcılık yapmış büroları yasaklayan cezai yaptırımların getirilmesi ve ev işçilerinin ücretlerinden komisyon alınmaması gibi düzenlemeleri de öngörüyor (Madde 15) (5).

ILO’nun tavsiye kararlarında, bireysel standart bir sözleşmenin ev işçisi-işveren ilişkisinde kullanılabileceği söyleniyor. Örgütlenme eğitimi çalışmalarımız sırasında biz de böylesi bir bireysel sözleşmenin taslağını hazırladık. Bunun
ardındaki motivasyonumuz örgütlenmeyi daha ilk başından itibaren sadece eleştiri ve muhalefet üstünden değil, değişimi sağlayacak çözüm önerileri üzerinden geliştirmekti. Diğer bir deyişle, ev işçileri olarak yaptığımız çalışmalarda, her alanda (istihdam büroları, sosyal güvenlik, şiddet… vs.) şu sorunun yanıtını arıyoruz: “Hangi somut mekanizmalar şu an yaşadığımız sorunları giderebilir ve talep ettiğimiz hakların hayatta karşılığını bulmasına katkı koyabilir?”

Bizim üzerinde çalıştığımız sözleşme örneği, yukarıda özet olarak saydığımız problemlere yanıt olarak tek tek ev işçilerinin kendi sorunlarını çözmesi yerine, standart bir iş ilişkisinde kurulmasını hedefliyor. Çocuk bakıcısı, hastabakıcı, ev işleri asistanı, genel temizlik asistanı gibi ev işlerini kategorilere ayırarak her bir işin gereklerini tarif ediyor. Çalışma saatlerini, fazla mesai ücretlerini, izin günlerini düzenliyor. Yatılı durumda barınma koşullarını, iş akdinin feshi koşullarını da ele alıyor. Ev işçilerinin kullanacağı temizlik malzemelerinin ve teçhizatın güvenliğini ve sağlığa uygunluğunu kayıt altına alıyor. İhtilaf durumlarında neler yapılacağını belirtiyor.

Farklı beklentileri olan, farklı ev tiplerinde oturan, farklı ihtiyaçlara ve aile yapılarına sahip işverenlerle standart bir sözleşme imzalamanın zorlukları akla gelebilir. Bu anlamda, belli esneklikler olması gerektiği düşünülebilir. Ancak böylesi bir sözleşme, esneklik payı ne olursa olsun, tam da söz ettiğimiz işveren keyfiyetini, girişte açıkladığımız, ev işini zaten kadınların yaptığı doğal bir iş olarak görülme durumunu ortadan kaldırmaya yönelik, zahmetli; ama bir o kadar da gerekli bir düşünsel/pratik egzersiz.

Taleplerimizi bu şekilde düşünerek, tartışarak, veri toplayarak formüle ediyoruz. Peki ev işçilerine nasıl ulaşıyoruz? Türkiye’de sendikal örgütlenmenin toplumsal algıdaki yeri zaten olumsuz. Ev işçileri alanında buna bir de işyerinin ev mekânı olması, işçilerin dağınık olması, aile içi toplumsal cinsiyet eşitsizliklerinin ev işçilerinin hareket kapasitesini kısıtlaması, psikolojik sorunların istikrarlı bir katılımı engellemesi, aşırı yoğun çalışma saatlerinin yarattığı zaman kısıtı gibi pek çok özgül sınır da ekleniyor.

Örgütlenme eğitimleri tam da bu sınırların ötesine geçerek eğitime katılan kişilerin birlikte ev işçilerine ulaşabilmesi, sadece tanıdıkları üzerinden değil, kolektif yöntemlerle çalışarak iletişim kanalları açabilmesini hedefliyor.9 Bir kaçımız dışında hiç kimsenin geçmiş örgütlenme deneyimi yok. Bunu da bir fırsat olarak görüyoruz; çünkü alışılmış yöntem ve tarzların dışına çıkıp hep birlikte öğrenebiliyoruz. Çalışmamıza katılan kişiler, sendikanın kurulma aşamasındaki örgütleyicilerin mahalle, ev toplantılarında, otobüs duraklarında tanıştığı ve tanıştırdığı kişilerden oluşuyor. Birbirine destek olurken, sorunları paylaşırken gelişen sosyal ilişkilerin oluşturduğu bir grup bu.

Eğitim çalışmalarının içeriğine dair bazı örnekler vermek gerekirse, Haritalama çalışmasında ev işçilerinin yoğun olarak yaşadığı mahalleleri, çalıştıkları semtleri, bunları birbirine bağlayan metro, otobüs, tren istasyonlarını saptamaya çalışıyoruz. Henüz buralarda bir örgütlenme faaliyetine sistematik olarak başlamasak da algıda yaratılan küçük; ama önemli değişimler dikkate değer: Bir
katılımcı arkadaşımız tren istasyonlarında ev işçisi olduğunu düşündüğü kişilerle konuşmaya başlıyor, broşürümüzü dağıtıyor örneğin. Örgütlenme perspektifiyle çevrenize bakmaya başladığınız zaman artık hiç bir şey eskisi gibi değil.

Endüstri araştırması adı verilen, stratejiyi yönlendirecek sektörel bilgi toplama çalışmasında özel istihdam büroları hakkında bilgi topluyoruz. Her ev işçisi kayıtlı olduğu çok sayıda istihdam bürosunun bilgisini bize getiriyor; arkadaşlarından da bürolarla ilgili bilgi topluyor. Bunları biriktererek sektöre dair bir resim oluşturmaya çalışıyoruz. Bundan kastımız, klasik sendikal örgütlenmelerde aidat veren, sorunu çözülen, etkinliğe giden; ama strateji belirlemede, talep formüle etmede aktif rol oynamayan sendika üyesi kimliğini ters yüz edebilmek. Ev işçilerini daha en başından örgütleyici, araştırıcı, sözcü haline getirmek.

Bu çalışmanın yürümesi, daha fazla ev işçisine ulaşmaya çalışırken elimizde daha anlamlı malzemeler birikmesini de sağlıyor. Örgütlenme zorunlu olarak bağlantıya geçtiğimiz kişilerin gündelik yaşamdaki sorunlarını dinlemeyi, paylaşmayı ve yapabildiğimiz ölçüde çözüm aramayı gerektiriyor. Bazen şaşırtıcı bir şekilde, ev işçisi arkadaşlarımız alamadıkları ücretleri için işverenlerini sendikaya şikayet edeceklerini söyledikleri zaman bu işverenlerin hemen ücretleri ödediğine şahit olduk. Özgüven kazanan arkadaşlarımızın çok düşük ücretlerini yükseltebildiklerine, tacize uğrayan arkadaşlarımızın dava açabilecek gücü kazandıklarına da. Ancak kimseye ve kendimize bugünden yarına bir değişim vaat etmiyoruz. Birlikte olmanın keyfi, aşamalı olarak kazanılan bir özgüvenle yavaş yavaş ilerliyoruz.

Yazımızı örgütlenme çalışmalarına çok düzenli olarak gelen bir ev işçisinin yine mütevazı gibi gözükebilecek; ama bizim için çok önemli bir müdahale olan sözleriyle bitirelim:

“Beni ek çağırdığı gün için vermesi gereken ücreti hatırlattım. Belki buraya (ev işçileri toplantısına) gelmesem bunu söylemeye cesaret edemezdim.”

Ev işçilerinde gerçek değişim, yasaların değişmesi kadar ev işçilerinin gündelik hayatta yaptıkları bu müdahalelelerin belli noktalarda başlayıp bütün semtlere ve illere sıçramasıyla, yayılmasıyla mümkün olacak. Sendikal örgütlenme, kentsel mekândaki iletişim şebekelerini harekete geçirme, bilgi ve deneyim aktarma yoluyla, “mahrem alan” olarak görülen; ama her tür toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin en sağlam kalesi haline gelmiş ev alanını içeriden fethederek dönüştürebilir mi? Girişte çizdiğimiz toplumsal cinsiyetçi düzenin kodlarını çözmeyi ve değiştirmeyi hedefleyen örgütlenmemizin meydan okuduğu soru bu olsun.

EVİD-SEN’in talepleri:
- Ev işi iş, ev işçisi işçi olarak tanınsın. Ev işçileri İş Kanunu kapsamına alınsın.
-Özgül düzenlemeler için ev işçilerinin katılımıyla Ev İşçileri Yasası çıkarılsın.
-ILO Ev İşçileri Sözleşmesi hükümet tarafından imzalansın.
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda kapsam dışı bırakılan ev hizmetleri alanı kapsam içine alınsın.
-Standart bireysel iş sözleşmesi kabul edilsin.
-Göçmen işçiler ev işçilerine tanınan ve tanınacak bütün haklardan eşit olarak faydalansın.
-Ev işçileri bütün sigorta kollarından yararlansın.
-İşverenlerin denetimi yapılsın.
-Ev işçilerinin sendika kurmalarının önündeki yasal engeller kaldırılsın.



Dipnotlar: 1 Bu yazı, Ev İşçileri Dayanışma Sendikası’nın Haziran 2012’den beri sürdürdüğü eğitim ve örgütlenme toplantılarına katılan bir grubun ortak çalışmasıdır. Bu grubun içinde ev işçileri ve akademisyen aktivistler birlikte yer almaktadır. 2 Yeniden üretim pratiklerini biyolojik üreme ve emeğin yeniden üretilmesi için gerekli her türlü eylem olarak ifade etmek mümkün. Bu anlamda, aslında seks de yeniden üretimin gerekleri arasında yer alır. He türlü ev işi (bakım, temizlik, vs.) tek bir meslek alanına ait gibi algılanırken, seks işçiliğinin ayrı bir iş alanı olarak inşa edilmesini ahlaki kodlar üzerinden kadın bedeni ve kimliğine yapılan bir başka müdahale olarak yorumlamak mümkün. 3 4857 sayılı İş Kanunu, Madde 4 (e) bendinde ev hizmetleri alanında bu Kanun ve hükümlerinin uygulanmayacağını belirtiyor. 4 Bu yazının kapsamında ele alamıyoruz; ancak örneğin Güney Afrika Ev İşçileri Yasası, sendikal mücadele sonucu edinilen fazla mesai, yıllık izin, kıdem tazminatı gibi pek çok hakkı içeren önemli bir örnek. Bkz. http://www.mywage.co.za/main/decent-work/domesticworkersrights. 5 Evde işçi çalıştıranların Sosyal Güvenlik Kurumu’nun ilgili müdürlüğüne giderek tescil yaptırması, daha sonra bu tescilin ait olduğu ayın 23’ü akşamına kadar elektronik ortamda “aylık sigorta prim ve hizmet belgesi”ni SGK’nın ilgili sigorta müdürlüğüne vermeleri, primleri de o ayın sonuna kadar ödemeleri gerekiyor. 6 Bu noktada ev hizmetleri alanının 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 23. Maddesine göre gelir vergisinden muaf olduklarını hatırlatmakta yarar var. 7 Çek sisteminin tartışıldığı Sosyal Güvenlik Kurumu toplantısına EVİD-SEN Genel Başkanı Gülhan benli da katıldı. Bu sistemin olumlu ve olumsuz yönlerinin sendika üyelerinin kendi aralarında değerlendirdiğini de belirtelim. 8 ILO Sözleşmesiyle ilgili bilgilerde Özge Berber-Ağtaş’ın uzmanlığından faydalandık. Kendisine teşekkür ediyoruz. Sözleşmenin tam metni için bkz. http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---travail/documents/publication/wcms_161104.pdf (16.01.2013) 9 Örgütlenme eğitimlerinde Uluslararası Taşımacılık İşçileri Federasyonu’nın Türkçeye çevrilen Örgütlenme Kılavuzu’nu ev işçileri sektörüne uyarlayarak kullanıyoruz. https://www.itfglobal.org/education/organising-manual.cfm (16.01.2013)
Ev İşçileri için İnsana Yakışır İş
ILO Ev işçileri Konferansı’na sunulan Açılış Konuşması

Hoşgül Mehmed
20 Şubat 2013
Hilton, Ankara




Sayın Bakan,
Sayın ILO Türkiye Ofisi Direktörü,
Değerli konfederasyon temsilcileri
Değerli kamu kurumlarının temsilcileri,
Değerli akademisyenler,
Değerli basın mensupları ve
Değerli Konuklar,


İsmim Hoşgül Mehmed. 8 yıldır ev işçisi olarak çalışıyorum. Ev İşçileri için İnsana Yakışır İş başlığını taşıyan ve beni çok heyecanlandıran bu konferansta açılış konuşmalarından birini yapma fırsatı sunduğunuz için teşekkür ediyor ve hepinizi saygıyla selamlıyorum.

Uluslararası Çalışma Örgütü’nün 189 No’lu Ev İşçileri Sözleşmesini üyesi olduğum Ev İşçileri Dayanışma Sendikası sayesinde bundan bir yıl kadar önce öğrendim. Sözleşmenin ev işçilerinin özgül sorunlarını çok iyi tespit ettiğini, ücret ödemesinden şiddete, göçmen işçilerin sorunlarından özel istihdam bürolarına kadar pek çok alanda çözümler ürettiğini gördük. Bu sözleşme, örgütlenme çalışmalarımızda önemli bir mücadele aracı haline geldi ve bize ilham kaynağı oldu. Sözleşmenin, bizlerle ilgili ciddi bir saha bilgisine dayalı olduğu açıkça ortada. Bu nedenle Uluslararası Çalışma Örgütü’ne bu değerli çalışmadan ötürü tüm ev işçileri adına teşekkür etmek istiyorum.




Biz ev işçilerinin çalışma hayatında yaşadığımız sorunlar oldukça fazla ve çeşitli. Belli başlıklar halinde bu sorunları sizlerle paylaşmak istiyorum. Kendi yaptığımız iş üstünde, zamanımız üstünde, geleceğimiz üstünde ve çalıştığımız emek piyasası üstünde kontrol sahibi olmadığımızı düşünüyorum. Bunları sırayla açmaya çalışacağım.

Birincisi, kendi yaptığımız işin üstünde kontrol sahibi değiliz. Belirli bir iş tanımımız yok. Çocuk bakıcısı olarak işe girip hasta bakımı, ev temizliği, yemek yapmak zorunda kalabiliyoruz. Keyfiyeti engelleyecek şekilde iş tanımı yapılmasına ihtiyacımız var. Zira işimizi ne kadar ciddiye alırsak alalım, bir iş tanımımız olmadığı zaman hep bir şeyler eksik ve yetersiz olarak görülüyor. Buna yönelik ILO’nun 201 No’lu Tavsiye Kararında da belirtilen bireysel standart iş sözleşmesi üzerinde sendikamızdaki arkadaşlarımla birlikte çalışıyoruz. Bu şekilde ev işleri asistanı, haftalık temizlik görevlisi, çocuk ve hasta bakımı asistanı gibi kategoriler belirleyerek bunların iş tanımlarını ayrıntısıyla yazdık.

İkincisi, zamanımız üstünde kontrol sahibi değiliz. Ev işçileri işe geliş ve gidiş saatlerini, izin günlerini çoğu zaman kendileri belirleyemezler. İşverenin kendi özel durumuna bağlı olarak bu saatler ve günler hep değişir. Ev işçisinin kendi özel hayatı dikkate alınmaz. Ev işçisi bir başkasının hayatını ve zaman akışını yaşar. Hele yatılı çalışanlar için gece ve gündüz birbirine karışır. Uzun yıllar yatılı çalıştığım için bu sorunları ilk elden biliyorum. Bu yüzden işçi ve işverenin karşılıklı ihtiyaçlarının dikkate alındığı bir standartlaşma çok önem taşıyor bizim için. Örneğin bahsettiğim sözleşmede ev işini en ufak zaman parçalarına kadar ayırarak, bu işlerin ne kadar zaman aldığını tek tek hesapladık. Böylece zaman üzerinde yeniden bir kontrol kazanmayı ve ev işinin kelimenin tam anlamıyla, ILO Sözleşmesinin de vurguladığı gibi, profesyonel olarak yapılan bir iş olarak kabul edilmesini hedefledik.

Üçüncüsü, geleceğimiz üstünde kontrol sahibi değiliz. İşverenler rahatlıkla bizi gerekçe göstermeden işten çıkarabildiği için geleceğimizi güvence altına alamıyoruz. Örneğin en son işimden, hiç bir gerekçe gösterilmeden ve yeni bir iş arama süresi tanınmadan çıkarıldım. Yasal mevzuatın zorunlu hale getirmesine karşın sigortalı olan ev işçisi sayısı da çok az. Ben kendim de sigortasız çalışıyorum. Bel ağrısından kansere kadar henüz meslek hastalığı sınıflandırması yapılmamış pek çok rahatsızlık yaşadığı için erken yaşlanan arkadaşlarımız var. Hiç birinin emekli olma şansı yok. Bizler hayatlarımızı ve geleceğimizi riske atarak bu işi yapıyoruz. Öyle ki, gün geliyor geçirdiğimiz iş kazaları sonucu sakatlanabiliyor ve hatta hayatlarımızı kaybedebiliyoruz. Biz ev işçilerinin sosyal güvence altına girmeleri için gerekli farkındalık çalışmasını tabandan yapmaya hazırız. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı’nın ve Sosyal Güvenlik Kurumu’nun bu konudaki desteği bizim için çok önemli.



Dördüncüsü çalıştığımız sektördeki emek piyasasının düzenlenişi üstünde kontrol sahibi değiliz. Ev işçiliği, ekonomik koşulları ya da aile yaşantısı başka bir meslek eğitimine olanak tanımamış kadınlar için en kolay girilebilen sektördür. Ev işçilerinin çoğu kendi ekonomik ve sosyal haklarının farkında olmazlar. Emek piyasasındaki aracıların tam da bu zayıf ve korumasız durumu suiistimal edebildiğini görüyoruz. Benim ve arkadaşlarımın onlarca istihdam bürosuyla yaşadığımız deneyimlerden topladığımız veriler gösteriyor ki bu aracıların bir kısmı yasal olmadığı halde işçilerden komisyon alıyor, işverenle işçinin ihtiyaçlarını örtüştürecek profesyonel hizmeti sunmakta yetersiz kalıyor ve iş görüşmelerinde kötü muamele edebiliyor.

Ev işçisinin bir mekan olarak ev ile olan ilişkisi diğer insanlardan farklıdır. Biz ev işçilerin için ev, hem yaşadığımız, hem de çalıştığımız iki ayrı yer anlamına gelir. Bu nedenle her iki alanda toplumsal cinsiyet ile bağlantılı olarak yaşanan sorunlar da ev işçileri için çok daha fazladır. Çalıştığımız evlerde haksızlığa, psikolojik baskıya, mobbinge, haysiyet kırıcı davranışlara, hatta taciz ve şiddete maruz kalırız. Kendi yaşadığımız evlerde ise, diğer bütün kadınların maruz kaldığı ataerkil düzeni ve bunun getirdiği cinsiyetçi işbölümü ile başetmek zorunda kalırız. Yani hem bir çalışan hem de aile mensubu olarak ev içinde yaşanabilecek her türlü eşitsizlik ve adaletsizlik ev işçisinin omuzlarına yüklenir. Eğer ev işçisinin maruz kaldığı adaletsizlik ve eşitsizlikler evin içinde başlıyorsa, o zaman bireysel özgürleşme ve toplumsal adaletin başlayacağı yer de evin içi olmalıdır. Bu nedenle ev işçileri hem iş hem yaşam alanı olarak ev mekanını dönüştürmelidir.

Evde çalışanları ilk defa “ev işçisi” olarak tanıyan ILO sözleşmesinin bir çerçeve ve yol gösterici metin olduğunun, bizlerin sorunlarını tek başına çözemeyeceğinin farkındayız. Gerçek çözüm bu sözleşmenin hem yasal ve kurumsal düzenlemelerle, hem de tabandan gelen bir örgütlenmeyle hayata geçirilmesinde yatıyor. Türkiye’de ilgili kurumların bu sorumluluğu üstlenerek en kısa zamanda ILO Sözleşmesini imzalamasını istiyoruz. Ayrıca ev işçilerinin örgütlenme hakkına ve ilgili ILO Sözleşmelerine aykırı olan Ev İşçileri Dayanışma Sendikasıyla ilgili kapatma kararının da temyizde bozulmasını talep ediyoruz. Ev işçileriyle ilgili hiç bir çözüm ev işçilerini ve onların demokratik örgütlerini dışlayarak hayata geçemez.

Kadınların çalışma hayatına girmesi şüphesiz bizleri güçlendiren bir durumdur. Ben de tek başıma İstanbul’da yaşamaya başlayıp çalışma hayatına girince güçlendiğimi, bağımsızlık kazandığımı gördüm. Ancak çalışma hayatında beni yeni eşitsizlikler ve haksızlıklar bekliyordu. Kendim gibi ev işçileriyle ortak sorunlarımızı tartışmaya, düşünmeye, çözüm için fikir üretmeye başladıkça özgüvenim arttı. Maruz kaldığım haksızlıklara karşı ses çıkarmayı öğrendim.





Ben, gururla tekrar ediyorum, bir ev işçisiyim. Ev işinin iş olarak tanınmasını istiyorum. Bu alanda benim ve diğer arkadaşlarımın fikirlerini ve taleplerini içerebilen kurallar, standartlar, düzenlemeler getirilmesini istiyorum. Bu düzenlemelerin göçmen ev işçilerini de kapsayacak şekilde yapılmasını istiyorum. En önemlisi de ev işçisinden sürekli esirgenmiş haysiyetin, daha fazla ertelenmeden, iade edilmesini talep ediyorum.

Ev işçisi arkadaşlarımla ben bir hayal kurduk. Ev işçilerine bugüne kadar yetersiz, değersiz, güçsüz hissettiren ne varsa mücadele etmek ve önce kendimize, sonra başkalarına içimizde taşıdığımız sonsuz potansiyeli ortaya çıkarabileceğimizi göstermek istiyoruz. Bu süreçte uluslararası kurumları, Türkiye’deki kamu kurumlarını ve demokratik kitle örgütlerini hayalimize ortak olmaya çağırıyoruz. “İnsana Yakışır İş” kavramı, bu hayalin önemli bir parçasını oluşturuyor. Bu nedenle tekrar Uluslararası Çalışma Örgütü’ne ve bu toplantıya katılan bütün konuklara teşekkür ediyorum.

16 Mayıs 2013 Perşembe



SEVGİM DENİZALTI/BİRGÜN
 Yargıtay, Ev İşçileri Dayanışma Sendikası'nın (EVİD-SEN) kapatılmasına ilişkin yerel mahkeme kararını bozdu. Yargıtay, kararı bozma gerekçesinde, EVİD-SEN'in bir sendika olarak kabul edilemeyeceğini, kurucularının işçi olmadığını, dolayısıyla davanın iş mahkemesinde görülmemesi gerektiğini kaydetti. EVİD-SEN, karara tepkili: “Yargıtay, sendikamızı dernek statüsüne sokarak işlevsizleştirdi.”

VALİLİK KAPATILMASINI İSTEMİŞTİ


İstanbul Valiliği, 15 Haziran 2011 tarihinde kurulan EVİD-SEN hakkında kapatma davası açmıştı. Valilik, sendikanın işkolu esasına göre kurulmadığını, sendikayı kuranların işçi olmadığını öne sürmüş, “işkolu olmayan, işçi-işveren ilişkisi içerisinde bulunmayan kişi ve grupların sendikal faaliyet göstermelerinin mümkün olmadığını” belirterek EVİD-SEN'in Sendikalar Kanunu uyarınca kapatılmasını talep etmişti. Yerel mahkeme, Valiliği haklı bularak EVİD-SEN'in kapatılmasına karar vermişti. Sendika, kararı Yargıtay'a taşıdı.

YARGITAY: EVİD-SEN SENDİKA DEĞİL


Yargıtay 9. Ceza Dairesi, yerel mahkemenin kararını bozduğunu açıkladı. Ancak Yargıtay'ın kararı bozma gerekçesi, ev işçilerinin lehine değil. Yargıtay kararında, EVİD-SEN'in bir sendika olarak kabul edilemeyeceğini, kurucularının işçi olmadığını öne sürerek, davanın iş mahkemesinde görülmesinin yanlış olduğuna hükmetti. Gerekçede, şöyle denildi: “Fiili bir topluluk olan davalı kuruluşun adının sonuna 'sendika' ifadesinin eklenmesi bu kuruluşun yasal anlamda sendika olduğunu göstermemektedir. Bu nedenle davalı kuruluş Sendikalar Kanunu ve Kamu Görevlileri Sendikaları Kanunu kapsamına girmediğinden, uyuşmazlığın iş mahkemelerinde değil genel mahkemelerde çözümlenmesi gerekir. Görevsizlik kararı verilmesi gerekirken işin esasına girilerek hüküm kurulması hatalıdır.”

YARGITAY'IN TUTUMU DEĞİŞTİ


EVİD-SEN'e “Sendika değil” diyen Yargıtay 9. Ceza Dairesi, aynı gerekçeyle kapatılmak istenen Tüm Üretici Köylüler Sendikası (Tüm-Köy Sen) davasında ise farklı bir tutum sergilemişti. Yüksek mahkeme, 2011 yılında, Ankara 15. İş Mahkemesi'nin Tüm-Köy Sen ile ilgili verdiği ve kapatma talebinin reddedildiği kararı onamıştı. Yüksek mahkemenin onadığı kararda, yasalarda bir işkolu olarak tanımlanmamış olmasına karşın üretici köylülerin sendikalaşmasında yasal bir engel bulunmadığı belirtilmiş, uluslararası sözleşmelere dikkat çekilmişti.

KARAR GERİYE DÖNÜŞ


EVİD-SEN'in avukatı Nail Tursun, Yargıtay 9. Ağır Ceza Mahkemesi'nin, bu kararıyla, daha önce Tüm-Köy Sen davasında sergilediği özgürlükçü tutumu terk ederek yasaklayıcı tutuma geri döndüğünü söyledi. Tursun, “sendikaları işlevsizleştirerek dernek haline getirecek olan bu yorumun hem yasalara hem de uluslar arası sözleşmelere aykırı olduğunu” vurguladı.

Türkiye hukuk sisteminde sendika kurma hakkını sınırlayan hükümlerin olmadığını vurgulayan Tursun, Anayasa Mahkemesi'nin 1970 tarihli kararını örnek gösterdi. Söz konusu kararda sendika kurma hakkının tartışıldığına ve “çalışanlar” kavramının çerçevesinin çizildiğine dikkat çeken Tursun, “Bu kararda çalışanlar kavramının çalışma durumunda bulunan bütün insanları kapsadığı' belirtiliyor. Anayasa Mahkemesi'nin bu kararı da dikkate alındığında, çalışanlar kavramının ev işçilerini de kapsadığı tartışma götürmez bir olgudur. Bu durumda yüksek mahkemenin kararına gerekçe yönünden katılmak mümkün değildir. Bu karar geriye dönüştür” dedi.

BİZLER İŞÇİYİZ, SENDİKALAŞMAK HAKKIMIZ

Ev İşçileri Dayanışma Sendikası Genel Başkanı Gülhan Benli ise şunları kaydetti: “Bu karar hükümet politikalarından bağımsız değil. Hükümet, sendikalaşmayı engellemeye, sendikaları tasfiye etmeye çalışıyor. Son olarak işten atılan işçinin mahkemeye gitmesini engellemeye hazırlanıyorlar. Sendikaları işçilerin hak arama örgütü olmaktan çıkarıp dernekleştirmek istiyorlar.”

Katıldıkları bir İLO toplantısında Aile ve Sosyal Politikalar Bakanı Fatma Şahin'in yaptığı bir konuşmaya dikkat çeken Benli, “O toplantıda sendikamız adına Hoşgül arkadaşımız konuşmuş, taleplerimizi aktarmıştı. Bakan Fatma Şahin de yaptığı konuşmada 'Hoşgül'ün hayalleri bizim hayallerimiz' demişti. Yargı bağımsız değil, biliyoruz ve biz bu karardan şunu anlıyoruz: Hoşgül'ün hayalleri onların hayalleri değil” dedi.

“Biz işçiyiz, kendi adımıza çalışmıyoruz, patronumuz var” diyen Benli, “Bizim sendikalaşmamızı engelleyemezler, buna hakları yok. En doğal hakkımız bu bizim. Siz kalkıp uluslararası sözleşmelere imza atacaksınız, sonra da tüm bu sözleşmelere aykırı biçimde 'bunlar işçi değil örgütlenemez' diyeceksiniz. Bizi durduramayacaklar, biz yolumuza devam edeceğiz” diye konuştu.

Yargıtay'ın mahkeme kararını bozması nedeniyle EVİD-SEN'in kapatılmasıyla ilgili dava yeniden görülecek. İlk duruşma, 31 Mayıs 2013 tarihinde, Bakırköy 3 Nolu İş Mahkemesi'nde, saat 10.25'te yapılacak.

15 Eylül 2011 Perşembe

Küresel Sendika Federasyonları Toplantısı, 8-9 Eylül 2011, İstanbul, Türkiye


Ev İşçileri Dayanışma Sendikası (EVİD-SEN)

BİLGİ NOTU[1]
Küresel Sendika Federasyonları Toplantısı, 8-9 Eylül 2011, İstanbul, Türkiye

Türkiye’de ev işçileri örgütlenmesinin arkaplanı nedir?

Türkiye’de ev işçileri örgütlenmesi ilk olarak 2009 yılında bir grup ev işçisinin GENEL-İŞ Sendikası’na bağlı Konut Şubesi’nde toplantılar yapmasıyla başladı. Daha sonra bu grup çalışmalarını bir dernek girişimi olarak sürdürdü. Örgütlenme çabaları 2010 yılında hız kazandı ve 2011’de dernek insiyatifi üyelerinin haklarını korumanın ve Türkiye’deki bütün ev işçilerinin çalışma koşullarını iyileştirmenin en iyi yolu olarak bir sendika kurma kararı aldı. Ev İşçileri Dayanışma Sendikası (EVİD-SEN) 15 Haziran 2011 tarihinde İstanbul Valiliği’ne resmi başvuruda bulundu.

Türk hükümeti yetkililerinin EVİD-SEN’in başvurusuna tepkisi ne oldu?

24 haziran 2011 tarihinde İstanbul Emniyeti Sendikalar Masası Sendika Başkanı Gülhan Benli’yi arayarak görüşmeye çağırmıştır. Emniyetteki görevli Gülhan Benli’ye ev işçilerinin başvurusunun kabul edilemeyeceğini, ev içi yaptırılan bir işin kar amaçlı olmadığını belirtmiştir. Görevli resmi evrakları geri vermek istemiş, ancak sendika başkanı evrakları işleme girmesi için yeniden teslim etmiştir.



2009-2011 yılları arasında ev işçilerinin örgütlenme çaışmaları ve yürüttükleri kampanyalar nelerdir?

İki yıllık örgütlenme ve kampanya çalışması sırasında ev işçileri hareketi, işveren suistimaline ve şiddetine maruz kalan pek çok işçiye maddi, yasal ve psikolojik destek hizmeti sunmuş; işçilere iş olanakları yaratmak için enformel bir havuz oluşturmuş; ev işçilerinin sorunları hakkında farkındalık yaratmak için basın açıklamaları ve protesto yürüyüşleri düzenlemiş; medyada röportaj ve haberlerle yer almış; İstanbul’daki pek çok mahallede ev toplantıları düzenlemiş; güvencesiz çalışma ve kadına karşı şiddete karşı eylem platformlarında aktif yer almıştır. EVİD-SEN önümüzdeki dönemde de bu etkinliklerine daha sistematik bir biçimde devam etmeyi ve Türkiye’nin diğer kentlerine örgütlenme çalışmasını yaymayı hedeflemektedir.
EVİD-SEN ev işçileri arasında nasıl karşılandı ve sendikanın 2012 stratejisi nedir?

Kurulduğu günden bu yana EVİD-SEN’e pek çok ev işçisi ilgi gösterdi. İstanbul, Muğla, Bandırma, Antalya, Ankara, Bodrum, Adana, Nevşehir, İzmir ve Bursa kentlerinde pek çok ev işçisi sendikaya üye olmak istediğini ve yerel şubeler açmak istediğini bildirdi. Sendikanın şu andaki kaynakları ve personeli son derece sınırlı olduğu için diğer kentlerdeki ihtiyaçlara yeterince yanıt verebilecek durumda değil. Bu nedenle şu andaki örgütlenme çalışmaları İstanbul’a odaklanmış durumda. Diğer illerdeki ev işçileri ise gelecekte temsilcilik açmak için iletişim sorumluları olarak görevlendiriliyorlar.

Ev işçilerinin gündelik ve acil sorunlarını çözme zorunluluğu geleceğe yönelik tutarlı bir plan yapmayı güç kılsa da, sendika 2012 için üç tane öncelikli hedef belirlemiş durumda:

i)                    Planlama, strateji geliştirme, kampanya yürütme, iletişim gibi konularda geleceğin işçi liderlerini ve örgütleyicilerini yetiştirmek için eğitim çalışmaları.[2]
ii)                   Kadınları güvenli bireyler ve potansiyel liderler olarak güçlendirme amaçlı psikoterapi seansları düzenleme.
iii)                 Özellikle hedef seçilen bölgelerde ev toplantıları ve birebir yüzyüze görüşmeler aracılığıyla gerçekleştirilecek fiili örgütlenme çalışması.

Sendikanın talepleri neler? Bu talepler ILO 189 Nolu Sözleşmeyle ne şekilde güvence altına alınıyor?

Sendikalarla ilgili mevcut yasal düzenlemeler sadece iş sözleşmesine sahip kayıtlı işçileri kapsıyor. Ayrıca 4857 sayılı İş Kanunu ev işçilerini kapsam dışı bırakıyor. EVİD-SEN ev işinin ve ev işçiliğinin yasalar nezdinde tanınmasını; çalışma saatleri, dinlenme saatleri, fazla mesai, yıllık izin, ücret gibi konularda diğer işçilerle aynı haklardan yararlanmayı talep ediyor. Hükümetin ILO’nun 189 nolu sözleşmesini imzalamasını ve buna uygun iç mevzuatı yeniden düzenlemesini istiyor.

Sendika hükümetin işyeri sağlığı ve güvenliği için kurallar getirmesini, cinsel istismar ve şiddete karşı koruyucu önlemler almasını, özel istihdam bürolarının kötüye kullanımı engelleyici düzenlemeler getirmesini ve göçmen ev işçileri için de ek düzenlemeler yapılmasını bekliyor. Bu taleplerin hepsi ILO’nun 189 nolu sözleşmesinin ilgili maddelerinde düzenlenmiş durumda. (Bkz. Ekteki Bilgi Notu)

EVİD-SEN ve uluslararası ev işçileri ağları arasında nasıl bir ilişki var?

Şu ana kadar Uluslararassı Ev İşçileri Araştırma Ağı, Uluslararası Ev İşçileri Sendikaları Ağı ve Enformel Sektörde Kadın Örgütlenmesi Ağı (WIEGO) EVİD-SEN’e dayanışma mesajlari gönderdiler. EVİD-SEN bu ağlara internet üzerinden katılmış durumda. Diğer ev işçileri sendikalarıyla bilgi paylaşmayı, onların deneyimlerinden faydalanmayı ve güçlü bir dayanışma ağı kurmayı umuyor. 

Yakın gelecekte EVİD-SEN’in ne gibi bir desteğe ihtiyacı olacak?

Türk hükümetinin ILO’nun 189 Nolu Ev İşçileri Sözleşmesini imzalaması için yapılacak lobi çalışmaları EVİD-SEN’in örgütlenme kampanyası için önemli bir adım olacaktır. Ancak sendika yasal düzeyde tanınmanın temel yolunun tabandan örgütlenen güçlü bir sendika inşası olduğunun farkındadır. Şu anda sendika, çok az sayıda ev işçisinin olağanüstü ve bitmek bilmeyen çalışma kapasitesinin sayesinde ayakta durabilmektedir. Ancak bu ev işçileri de tam zamanlı ev işçiliği yapmakta ve tüm zamanlarını örgütlenmeye ayıramamaktadırlar. Son derece kötü çalışma koşulları pek çok kadını sendikaya üye olmaya teşvik etse de, zaman ve para kısıtları bu potansiyelin bütünüyle kullanılmasının önünde engel teşkil etmektedir.

EVİD-SEN’in örgütlenme faaliyetlerini genişletecek, işçi liderlerini eğitecek ve hükümete ev işçilerinin örgtlenme özgürlükleri için gerekli yasal düzenlemeleri yapması konusunda baskı kuracak profesyonel, teknik ve mali desteğe ihtiyacı vardır.
---------------------------------------------------

E posta adresi:sendikaeviscileri@hotmail.com
Gülhan Benli, Genel Başkan, EVİD-SEN
00 90 536 795 77 68;gul-banli@hotmail.com
Demet Şahende Dinler, Geçici Uluslararası İlişkiler Sorumlusu, EVİD-SEN



[1] Bu bilgi notu Demet Ş. Dinler, Gülhan Benli tarafından, Güneş Engin’in katkısıyla hazırlanmıştır.
[2] Şu anda Uluslararası Taşımacılık İşçileri Federasyonu’nun yenilikçi Örgütlenme El Kitabı’nın eğitim materyallerini kadın ev işçilerinin ihtiyaçlarına yönelik olarak uyarlıyoruz.

14 Eylül 2011 Çarşamba

Ne hizmetli ne de ‘ailenin bir ferdi’ olmak istiyoruz! İşçi olarak tanınmak ve insan olarak saygı görmek istiyoruz


ILO EV İŞÇİLERİ SÖZLEŞMESİ NO. 189 BİLGİ NOTU[1]
Kabul tarihi: 16 Haziran 2010



EV İŞÇİLERİNİN TANINMASI ve ÖRGÜTLENME HAKKI

  • Ev işi ve ev işçisi nasıl tanımlanmaktadır?

Ev işi, evin belirli bir üyesi veya tüm aile fertleri için evde veya aile fertleri için icra edilen her tür iştir. Bu işler arasında, çocuk, hasta ve özürlü bakımı, ev temizliği, yemek yapma, ütü yapma, çamaşır yıkama, bahçe bakımı, evin güvenliğini sağlama ve ailenin şoförlüğünü yapma gibi çok çeşitli işler yer alır (Madde 1).

Ev işçisi, istihdam ilişkisi içinde ev işlerini yapan kişidir. Buna göre ev işçisi tanımı, yarı zamanlı (part-time) ev işleri yapan; bir veya birden fazla işveren için çalışan; ülke vatandaşı olan veya olmayan; evde yaşayan veya yaşamayan ev işçilerini kapsar (Madde 1).

Sözleşmede, çocuk ev işçileri, çalıştıkları evde yaşayan ev işçileri ve göçmen ev işçileri hakkında özel düzenlemeler de mevcuttur.

  • Örgütlenme hakkı ve sendikal temsil nasıl tanınmaktadır?

Ev işçilerinin örgütlenme özgürlüğü ve toplu iş sözleşmesi imzalama hakkı vardır. Ev işçilerinin sendikalarda örgütlenme hakkı güvence altına alınmalı ve ev işçilerinin kendi seçtikleri sendikalara, federasyonlara ve konfederasyonlara katılabilmesi için olanak yaratılmalıdır (Madde 3). Ayrıca Sözleşme, ev işçilerine gerekli güvenceleri sağlamak için üye ülkeler tarafından gerekli düzenlemeler yapılırken, mevcut olduğu yerlerde, ev işçilerinin ve işverenlerinin örgütlerine danışılmasını öngörür (Madde 13, 14 ve 15).



EV İŞÇİLERİ İÇİN İNSANA YAKIŞIR ÇALIŞMA KOŞULLARI

  • Ücret ve çalışma koşullarıyla ilgili bilgilendirme hakkı

Ev işçileri, istihdam şartları ve çalışma koşulları hakkında (iş saatleri, işin türü, iş sözleşmesinin süresi ve sona ermesine ilişkin hükümler, ücret, yıllık izin ve dinlenme saatleri, mevcut olduğu durumlarda yiyecek ve barınma hakkının temini gibi) bilgilendirilme hakkına sahiptir (Madde 7).



  • Ücret düzenlemeleri ve çalışma koşulları
Ev işçileri en az asgari ücret düzeyinde ücretlendirilmeli; eşit işe eşit ücret ilkesi uygulanmalı; ayda en az bir kez olmak üzere düzenli aralıklarla ve peşin olarak (işçinin rızası durumunda havale ve diğer yollarla), aracılara değil, ev işçilerinin kendisine ödeme yapılmalıdır (Madde 11, 12 ve 15).

Ev işçileri, yasalarda düzenlenen veya toplu iş sözleşmelerinde yer alan çalışma saatleri, fazla mesai, günlük ve haftalık dinlenme saatleri ve yıllık izin konusunda diğer işçilerle aynı haklardan yararlanır. Haftalık dinlenme süresi aralıksız en az 24 saat olmalıdır. Özellikle çalıştığı evde yaşayan ev işçilerinin, çalışma saatleri dışında olup da ailenin isteklerine cevap vermek zorunda kaldıkları ve var olan zamanı kendi istekleri doğrultusunda harcayamadıkları saatlerin çalışma saati kapsamında sayılıp sayılmayacağı ulusal yasalara ve toplu iş sözleşmelerine göre değerlendirilir (Madde 10).

  • Sosyal güvenlik hakkı

Ev işçileri, diğer işçilerden daha az olmamak kaydıyla, analık hakkının da dâhil olduğu tüm sosyal güvenlik haklarından yararlanmalıdır. Ev işçiliğinin özgül koşulları dikkate alınarak ev işçilerinin sosyal güvenlik haklarından yararlanabilmesi için gerekli düzenlemeler yapılmalıdır (Madde 14).


İŞ SAĞLIĞI ve GÜVENLİĞİ

Sözleşme, ev işçiliğinin özgül koşulları dikkate alınarak gerekli iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin üye devletler tarafından alınması gerektiğini belirtmektedir (Madde 13).

İSTİSMAR, TACİZ ve ŞİDDETİN ÖNLENMESİ

Sözleşme, ev işçilerinin her türden istismar, taciz ve şiddete karşı etkin bir biçimde korunması için üye devletlere gerekli önlemleri alma yükümlülüğü getirmektedir (Madde 5). Ayrıca ev işçileri, kimlik ve seyahat belgelerini kendi ellerinde bulundurma hakkına sahiptir (Madde 9).


ÖZEL İSTİHDAM BÜROLARININ EV İŞÇİLERİ LEHİNE DÜZENLENMESİ

Özel istihdam büroları tarafından kötüye kullanılabilecek uygulamalara karşı ev işçilerini korumak için üye devletler, özel istihdam bürolarının işe alma ve yerleştirme koşullarının belirlenmesi, gerektiğinde dolandırıcılık yapmış büroları yasaklayan cezai yaptırımların getirilmesi ve bürolar tarafından alınan komisyon ücretlerinin ev işçilerinin ücretlerinden kesilmemesi gibi düzenlemeler yapmakla yükümlüdürler (Madde 15).

TÜRKİYE’DEKİ EV İŞÇİLERİ İÇİN ILO SÖZLEŞMESİNİN ÖNEMİ NEDİR?

Türkiye’deki ev işçileri 2009 yılından beri ILO Sözleşmesinin tanımındaki şekliyle ‘ev işçisi’ olarak tanınma, sendikal örgütlenme, ücret ve çalışma koşulları konusunda diğer işçilerle aynı haklardan yararlanma gibi talepleri savunuyorlar. Ev işçileri ayrıca yaptıkları işin özgül koşullarının dikkate alınarak devlet nezdinde bazı önlemler alınması gerektiğini (şiddete ve tacize karşı düzenlemeler, göçmen işçilikle, özel istihdam bürolarıyla ilgili düzenlemeler gibi) ileri sürüyorlar. ILO’nun 189 No’lu sözleşmesi, ev işçiliğinin farklı boyutlarını ele alması, göçmen, çocuk ve çalıştığı evde yaşayan ev işçilerine ayrı ayrı koruyucu hükümler getirmesi nedeniyle Türkiye’deki ev işçilerinin çalışma koşullarının iyileştirilmesi ve ev işinin insana yakışır bir iş haline getirilmesi için önemli bir uluslararası mekanizma görevini üstlenmektedir.


[1] Bu bilgi notu, 189 sayılı Ev İşçileri Sözleşmesi metni ve ILO tarafından hazırlanan (ama henüz basılmamış olan) el kılavuzu dikkate alınarak Özge Berber Ağtaş tarafından hazırlanmıştır. Analitik yalınlık açısından Türkiye bağlamı için en önemli görülen noktalar ele alınmış, ayrıntılı düzenlemeler bilgi notu kapsamının dışında bırakılmış ve pek çok hüküm sadece özetlenmiştir. 189 Nolu Sözleşme, yol gösterici nitelikte olan ILO’nun 201 No’lu Tavisye Kararı, kadın çalışanlar ve göçmen işçileri içeren diğer ILO sözleşmeleri ile birlikte değerlendirilmelidir. Daha ayrıntılı bir bilgi notu, edinmek isteyenler için mevcuttur (ozgeberber@gmail.com).